Cách phê bình, chỉ trích người khác và khiếu hài hước trong giao tiếp

Nếu cảm ơn và khen ngợi là phương thức đúng đắn để bọc lộ sự tán thưởng, vậy chúng ta làm thế nào để thể hiện cách phê bình, chỉ trích và hài hước cho chuẩn mực, hiệu quả và khéo léo?

1. Tránh phê bình, chỉ trích nơi đông người

“Hãy tới đây, những bà mẹ ông bố từ khắp mọi miền… và đừng phê phán những gì các vị không thể hiểu.” Trích lời bài hát The Times They are A-Changin của Bob Dylan.

Trước hết, chúng ta phải có một lời thừa nhận. Đây chính là chỗ chúng ta hay phạm sai lầm. Đáng nói nhất là chuyện xảy ra khi tôi đang ăn tối cùng gia đình vào một buổi tối mùa hè.

Tôi tới đó làm việc cùng một đồng nghiệp và trong khi chúng tôi làm việc tại cơ sở chưng chất Diageo Blair Atholl, vợ tôi đưa lũ trẻ đi thăm quan các địa điểm du lịch trong vùng, đến nửa đêm, tất cả chúng tôi đều đã đói mềm và vô cùng thất vọng vì không còn bàn trống trong nhà hàng.

Không thể tìm được một bàn cho cả sáu người, chúng tôi đành miễn cưỡng tách thành hai nhóm ba người, lũ trẻ chiếm chỗ trong một góc của nhà hàng, trong khi vợ tôi, em dì và tôi ngồi ở một chỗ khác.

Khi gần tới giờ đóng cửa, lũ trẻ lần lượt bỏ sang bàn của chúng tôi, tất cả đều mệt rũ. Trong khi đó, người chủ nhà hàng sử dụng bàn của chúng làm chỗ dồn ly tách mà khách đã dùng xong từ khắp nơi trong nhà hàng đã trồng đến một nửa của mình. Đúng lúc đó, lũ trẻ quay trở lại bàn của chúng để uống nốt chỗ đồ uống. Khi đứa con đầu của tôi, lúc đó 12 tuổi, cầm cốc của mình lên để uống nốt, vị chủ quán quát tướng lên từ bên kia nhà hàng “Không được nghịch cốc. Cháu sẽ làm vỡ hết!”

Bây giờ tôi biết đáng ra mình nên đến chỗ ông chủ nhà hàng, kiên nhẫn giải thích rằng con gái tôi đang uống bằng cốc của cháu, đồng thời chỉ rõ ra một cách nhã nhặn rằng bàn của lũ trẻ đã bị trưng dụng làm chỗ tập trung cốc chén bẩn.

Thế nhưng cũng giống như lần mất bình tĩnh với cô ở quầy soát vé xe, tôi không còn giữ được thái độ lịch thiệp và tôi đã phản ứng khác hẳn.

Caroline và tôi đứng bật dậy như một cặp sư tử cảm thấy con mình đang gặp nguy hiểm.

“Xin lỗi ông,” tôi bắt đầu lớn tiếng hết cỡ. “Có lẽ nếu ông đủ lịch sự để chuyển đống cốc chén bẩn mà những người khác đã dùng khỏi bàn của các con tôi, ông sẽ thấy chúng đang uống bằng cốc của mình”.

Tất nhiên, câu nói trên chỉ có thể kích động một phản ứng còn tồi tệ hơn. “Đừng dạy không tôi phải điều hành nhà hàng của mình ra sao”, ông chủ nhà hàng đỏ mặt tía tai phản ứng lại.

“Hiển nhiên ông đáng nhận được vài lời chỉ bảo nữa” –  Tôi đáp trả, “Bởi vì rõ ràng ông không có chút hiểu biết nào về phục vụ khách hàng hết. Nói thực, sau khi đã chứng kiến cách xử sự của ông, tôi sẽ lấy làm lạ nếu bất cứ ai có mặt tại đây tôi nay còn muốn quay lại chỗ này”.

Có khoảng 30 người, chắn chắn đều tới nhà hàng để tận hưởng một buổi tối êm đềm, bỗng chốc rơi vào vùng chiến sự. Tất cả đều e ngại đến không dám cử động vì sợ sẽ gây thêm rắc rối. Có thể chúng tôi đã làm hỏng bữa tối của họ. Mà cũng có thể chúng tôi đã khiến họ được một mẻ cười no bụng. Không nghi ngờ gì nữa, chúng tôi đã cung cấp cho họ đề tài để đàm tiếu.

Và liệu họ đã nhìn nhận màn cãi cọ ra sao? Xin thưa, chắc chắn hầu như tất cả đều không để ý tới loạt đạn khiêu chiến của ông chủ nhà hàng, vậy là họ sẽ liên hệ cuộc đấu khẩu với màn nổi nóng kỳ cục của tôi. Vậy tôi muốn đưa ra câu hỏi sau đây: Ai sẽ trông ngớ ngẩn khi bạn chỉ trích người khác trước đông người?

Hồi tưởng lại lúc đó, hẳn tôi trông chẳng khác gì một gã nát rượu mạt hạng. Trong khi vội vã muốn lấy lại sự công bằng, tôi đã phá vỡ một quy luật căn bản: Phê phán ở nơi riêng tư, ca ngợi chốn đông người. Tôi chắc một số các thực khách đang dùng bữa tối đã cảm thấy rất bối rối trước trải nghiệm này. Tôi biết rõ các con tôi rất xấu hổ.

Thật trớ trêu, tôi đã boa một khoản khá hào phóng cho cô phục vụ bàn có tính tình dễ mến. Vậy là tôi hoàn tất trọng tội của mình bằng cách tán thưởng cô này một cách riêng tư trong khi chỉ trích ông chủ của cô trước mặt bàn dân thiên hạ. Đáng ra, ít nhất tôi cần phải nhớ rằng khi bạn chỉ một ngón tay vào mặt người khác, có đến ba ngón tay trên cùng bàn tay đó đang chỉ vào chính bạn!

Nhưng khi bạn đã bị cuốn theo cảm xúc, mọi suy nghĩ có lý trí sẽ bị quăng ra ngoài cửa sổ.

Thậm chí, việc đính chính lại lời nói của đồng nghiệp, đối tác hay bạn bè của bạn trước mặt đông người về một sự kiện thực tế mà bạn biết là không chính xác cũng là một sai lầm. Có thực sự nghiêm trọng không khi vợ bạn nói gia đình bạn đã đi nghỉ vào tháng bảy năm ngoái trong khi trên thực tế là tháng 8? Tại sao bạn lại đính chính lời cô ấy? Chi tiết đó có thực sự thiết yếu cho câu chuyện không? Và khi đó vợ bạn sẽ cảm thấy thế nào?

Nếu đối tác của bạn nhớ lại một kỷ niệm vui từ khi lũ trẻ còn nhỏ, có quan trọng không chuyện con trai bạn lên bảy chứ không phải lên sáu khi việc đó diễn ra? Việc bạn chen ngang vào có giúp ích gì cho quá trình kể lại kỷ niệm đó không?

Tôi nhận ra rằng mình đang cố biện minh cho những đính chính của tôi, thế nhưng điều đó chỉ thực sự có ý nghĩa nếu một chút không chính xác đó dẫn tới sự lộn xộn hay hiểu nhầm. Còn nếu không, hãy coi trọng như chẳng có gì xảy ra!

Thông tin sai khiến tiềm thức đúng sai của bạn bị kích động. Nhưng đâu mới là sai lầm lớn hơn: Kể ra một sự kiện không chính xác hay khiến đối tác, bạn bè hay đồng nghiệp của bạn phật lòng, bực bội hay phải bối rối?

Đến đây tôi có một quy luật: Nếu bạn có thể giữ im lặng khi một khách hàng phạm phải một nhầm lẫn nhỏ, tại sao bạn lại làm phật lòng những người mà bạn yêu quý hay tôn trọng nhất? Rắc rối là ở chỗ, có vẻ như họ sẽ sẵn sàng chấp nhận sự phê phán của bạn hơn. Nhưng đây là một lời biện hộ thật vớ vẩn.

Vậy lần sau, khi bạn ngứa ngáy muốn đính chính điều gì đó trước đông người, bạn hãy giữ im lặng. Bạn sẽ cảm thấy dễ chịu hơn vì đã kìm nén mình. Thêm nữa, bạn hãy cảm ơn và khen ngợi người khác, coi đó như là liều thuốc bổ, không phải – Mà là dược phẩm tốt nhất cho họ sau một ngày làm việc cực nhọc.

Tất cả chúng ra đều hiếm khi nói lời cảm ơn và khen ngợi, cũng như hiếm khi nhận được chúng. Thực tế đó khiến tôi nghĩ rằng chúng ta cần phải có niềm tin cao độ để có thể truyền lại được ít nhiều niềm tin cho con cái, bạn bè hay đồng nghiệp của chúng ta, để những lời khen ngợi không còn xa xỉ với nhiều người.

Tôi cực kỳ thất vọng phải chứng kiến những người bố từng bị tổn thương, lớn tiếng chỉ trích những đứa con trai của họ trong khi chúng tôi cùng theo dõi con trai mình chơi rugby hay bóng đá vào một buổi sáng thứ bảy. Con trai tôi cùng các đồng đội của cháu thường lạnh cóng, ướt mèm, mệt mỏi, thất vọng và không ít lần thua cuộc. Vậy niềm tin vốn có đang chao đảo của bọn trẻ liệu có thực sự cần bị bồi thêm những đòn búa tạ từ những người đàn ông trung niên trước kia đã thất bại trong việc hiện thực hóa tham vọng về sự nghiệp thể thao của họ?

Phê bình gay gắt không khác gì một lưỡi dao đâm thẳng vào trái tim của một đứa trẻ và cả với nhiều người đã trưởng thành.

Chỉ trích khiến tiềm thức về sự công bằng của chúng ta bị xúc phạm. Nó thường thể hiện sự thiếu tôn trọng đối tượng bị nhắm đến. Và luôn đáng để xem xét trước tác động của nó trước khi nói ra thành lời.

Những lời phê bình mang tính xây dựng, góp ý riêng lại hoàn toàn khác. Tôi nhận thấy lắng nghe những lời phê bình mang tính xây dựng về công việc hay cách ứng xử của tôi đã giúp tôi rất nhiều trong việc cải thiện hiệu quả làm việc cũng như thái độ. Vậy khi đưa ra những lời phê bình mang tính xây dựng, hãy xem chúng như là nhân của một chiếc bánh sandwich chứa đựng toàn bộ sự phản hồi, được kẹp giữa những lời động viên tích cực về những gì đúng đắn.

Ai cũng cần biết họ đang làm sai việc gì, nhưng họ còn cần được biết làm thế nào để sửa chữa sai lầm. Hãy chỉ đưa ra lời phê bình khi bạn có thể gợi ý một cách giải quyết vấn đề tốt hơn.

Bạn mong muốn tạo ra những đứa trẻ hay nhân viên như thế nào? Điều đó hoàn toàn tùy thuộc ở bạn. Nhưng trong bất kỳ hoàn cảnh nào, cho dù ở gia đình, nơi làm việc hay đi ăn tối, ai sẽ trông ngớ ngẩn khi bạn phê bình, chỉ trích người khác trước đông người?

2. Tránh chế nhạo, mỉa mai người khác

Những lời chế nhạo, mỉa mai người khác cũng giống như một thanh kiếm sắc lẹm. Một nhát chém thật nhanh và đối thủ của bạn có thể bị chẻ làm đôi. Nhưng tại sao bạn lại hấp tấp sử dụng nó như vậy? Chẳng phải biết rõ bạn luôn có thanh kiếm sắc bén đó trong tay sẵn sàng cho những rắc rối nghiêm trọng đủ rồi sao, đâu cần – ít nhất theo nghĩa ẩn dụ – phải “chém bay đầu” một người đã có tuổi đi như thế?

Lời nói có thể khiến con người đau đớn khôn cùng, nhất là khi chúng được ném thẳng vào mặt bạn một cách mỉa mai. Giải pháp của tôi là luôn nhớ chế nhạo là dạng thức thấp hèn nhất của trí tuệ…

3. Hài hước trong giao tiếp là một nghệ thuật nhưng phải đặt đúng chỗ

Làm thế nào để bạn có thể nhận ra sự hài hước? Bạn có luôn phá lên cười trước mọi câu pha trò hay nhận xét khôi hài bạn từng nghe không?

Theo kinh nghiệm của tôi, một nhận xét khiến cả người nói lẫn người nghe phá lên cười thì có thể được coi là hài hước. Tuy nhiên, hãy cẩn trọng! Đôi khi sự hài hước có thể trở thành một vũ khí nguy hiểm quay lại tấn công người nói.

Hãy xem trường hợp của Gerald Ratner – Người từng đứng đầu chuỗi cửa hàng vàng bạc đá quý Ratner tại Anh. Ông đã nói một vài câu bông đùa về chất lượng sản phẩm của mình, có lẽ ông đã phạm phải sai lầm nghiêm trọng khi tin rằng những lời nói hài hước của mình không hề gây hại. Ông đã mô tả các sản phẩm của mình là “đồ phế phẩm một trăm phần trăm”, còn ai có thể trở thành đối tượng của sự giễu vợt ngoài công ty Ratner? Trong một bài phát biểu, Ratner còn tuyên bố một số hoa tai ông bán ra thị trường còn rẻ hơn cả một chiếc bánh sandwich tôm, đồng thời ông nói thêm, rất có thể chiếc sandwich còn có độ bền cao hơn.

Với sự trợ giúp đáng kể từ tờ Sun, khi tờ này giật tít lớn: “Phế phẩm trăm phần trăm” lên trang nhất, trò đùa trở thành gậy ông đập lưng ông. Khách hàng bắt đầu mang các món đồ mới mua trả lại và đòi lại tiền. Một số khách hàng còn phàn nàn rằng họ cảm thấy mình chính là đối tượng bị lôi ra châm biếm. Chỉ trong vài tuần, trò đùa đã ảnh hưởng rất tồi tệ đến hoạt động kinh doanh. Tổng cộng lại, trò đùa đó ước tính đã khiến giá trị cổ phần của công ty giảm đi 500 triệu bảng Anh, Gerald Ratner phải rời khỏi công ty một năm sau và hai năm sau đó bị xóa tên khỏi các đại lý tiêu thụ của công ty.

Có lần tôi tham sự một buổi tiệc quy mô lớn và nghe một vị diễn giả phát biểu trong vòng 20 phút. Phần lớn bài phát biểu của ông thực sự khô khan nhưng vị diễn giả lại quyết định “góp vui” bằng một câu chuyện đùa. Nhưng đây lại là câu chuyện châm biếm phụ nữ nặng nề nhất tôi từng chẳng may phải nghe. Tôi cảm thấy thực sự bối rối trước hai phụ nữ ngồi cùng bàn. Khi ông kết thúc bài phát biểu thì cũng là lúc cả bàn, gồm toàn phụ nữ đứng dậy ra về.

Vậy tại sao vị diễn giả này đã đặt khiếu hài hước của mình không đúng chỗ? Có thể ông ta đã không dự tính trước phản ứng của người nghe. Dù thế nào đi nữa, ông ta cũng đã thất bại thảm hại.

Một nguy hiểm nữa là vị diễn giả này phát biểu dựa trên một bài viết có sẵn và bám theo nó một cách cứng nhắc và bất chấp phản ứng thực tế của người nghe.

Nhưng trong bối cảnh công việc kinh doanh, người ta thường quyết định lựa chọn sự cẩn trọng và tránh pha trò. Thực ra, họ đang đi vào vùng nguy hiểm và đùa bỡn với nguy cơ thực sự khiến người nghe phát chán với một bài thuyết trình khô khốc không chút hài hước. Một vài người trong số những nhân vật kiếm được nhiều tiền nhất từ việc dẫn chương trình trên sân khấu và truyền hình cũng là những người có khiếu hài hước nhất. Họ có thể khiến tất cả khán giả mỉm cười chỉ với vài từ được lựa chọn khéo léo.

Chủ đề bông đùa ưa thích của tôi là những câu nói hài hước quanh bàn ăn tối. Đó là nơi chúng tôi luôn có được niềm vui bất tận cho cả gia đình. Đó chính là lúc những học viên kín tiếng nhất của khóa đào tạo cũng phải cởi mở bật cười. Đó cũng có thể là một buổi ăn tối ở nhà hàng bị biến thành một cuộc cãi vã, và tôi tự chuốc lấy rắc rối cho mình vì đi quá giới hạn.

Vậy hãy sử dụng khiếu hài hước – mà hầu như chúng ta ai cũng có, dù ở một số người chúng không bọc lộ rõ ra ngoài, đúng lúc, đúng chỗ. Và hãy dành ra một giây để tự hỏi liệu bạn có cảm thấy buồn cười không nếu ở vị trí của người nghe.

Tóm lại, chúng ta cần lưu ý những điều sau:

  • Những lời phê bình không mang tính xây dựng, dù nhắm vào trẻ nhỏ hay người lớn, cũng sẽ làm người nghe mất đi sự tự tin và thường biến họ trở thành những kẻ hay chỉ trích người khác.
  • Bạn chỉ nên đưa ra lời phê bình với riêng cá nhân từng người và đảm bảo rằng bạn có thể giải thích để mọi việc trở nên tốt hơn.
  • Hài hước là rất tốt. Chỉ cần đảm bảo rằng tất cả mọi người đều thấy cách bông đùa của bạn thực sự khôi hài và không làm tổn thương ai
 
Chia sẻ nếu bạn thấy có ích

Leave a Reply

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *